Kolay bir başlık değil bu.

Bir kere, kelimelerdeki k’lar, y’ler insanın dilini zorluyor.
Ayrıca, anlamı da karışık.

“Kültleri kıralım, yeni kültler de yaratmayalım” sözünün yalınlığından uzak mesela.

Zira çifte çağrı yapma derdinde değilim; birbirinden ayrı iki olgudan ziyade, iç içe süreçlerin belirlediği tek bir olgudan söz ediyorum.

Yerine yenisi konan bir kişilik kültünün asla kırılmayacağını anlatmak istiyorum aslında.

Ve bakın yine k’lar, y’ler bırakmıyor peşimi.
Belki Kruşçef yardım edebilir bana.

Nikita Kruşçef’in 1956’da, Sovyetler Birliği Komünist Partisi’nin Yirminci Kongresi’nde yaptığı o “gizli konuşma”, meramımı anlatmama yarayabilir.

Benim gibi, beyni ilk gençlik yıllarından itibaren Sovyet resmî tarihiyle yoğrulmuş olanlar varsa aranızda, iyi bileceksiniz.
Kruşçef’in o konuşmasının, otuz yıl arayla “ihanet” ve “açılım” sarkacında algılandığını hatırlayacaksınız.

O konuşmasında, Marksist-Leninist ruhtan dem vurup bir kişiden bir süpermen, hatta bir tür tanrı yaratmanın sakıncalarına dikkat çekmişti Kruşçef.

Bunu yaparken hedefi, Josef Stalin’in kendi eliyle ve sistemin desteğiyle yaratıp milyonlarca insana mal ettiği kişilik kültünü kırmak, Sovyetleri esir alan Stalinizmi yıkmaya başlamaktı.
Ne var ki, Kruşçef’in “ihaneti” ya da “reformculuğu” fazla sonuç vermedi.

Zira Stalin’i eleştirirken “devrimin, devletin ve halkın gerçek lideri” dediği Vladimir İlyiç Lenin’in Sovyet dimağındaki yerini sağlamlaştırmaya uğraşıyordu.

Bir külte balta vurmanın ancak bir başka külte harç dökmekle mümkün olacağını düşündürten yarım cesareti, Kruşçef’in elini kolunu bağlamıştı.

Bu yarım cesaret, hem Sovyet vatandaşlarını hem de dünyanın dört yanındaki Sovyet rejimi hayranlarını bağladı; yüz milyonlarca insan daha 30 yıl kadar bir kişilik kültüne tutsak yaşadı.

***

Ben şuna inanıyorum.

Bir kimya deneyi yapmamız mümkün olsa ve Türkiye’de yaşadığımız tüm siyasi sorunları uzun ince bir tüpe yerleştirip elementlerine ayırsak, çok da kalabalık bir periyodik cetvel elde etmeyiz.

Ve sanırım, o periyodik cetveldeki elementleri “klişeler”, “tabular”, “kültler” diye kendi aralarında gruplamamız hiç de zor olmaz.

Kişilik kültüne yatkın bir toplumuz biz.

Mustafa Kemal’in en başta kendi eliyle ve sistemin desteğiyle yarattığı, zamanla milyonlara mal olan “Atatürk” kültü, bunun en birinci örneği.

Memleketin her şehrinde, her kasabasında heykeli olan; her devlet dairesine, her okula fotoğrafları mutlaka asılan bu büyük lideri, kültleştirmekle aslında küçülttüğümüzü, ölümünden 69 yıl sonra hâlâ anlamamamızdan daha iyi bir zihinsel tutsaklık örneği düşünemiyorum.

Bırakın, Atatürk’ü açıkça eleştirmeye ya da sevmediğini söylemeye kalkışanları, onu gerçek bir insan gibi algılayıp anlamaya çalışanlar bile, suç sınırında gezindiğine göre vay halimize.

Öyle ya Atatürk devrimlerinin “travma” yarattığını söylemenin bile travma yarattığı bir ülkenin çocukları post-travmatik sendromdan kendini nasıl kurtarsın...

***

Foreign Policy ve Prospect dergilerinin dünyanın en önemli entelektüellerini seçtiği ankette, ilk on sırayı Müslümanların, en tepe noktayı da Fethullah Gülen’in alması Batılıları şaşırtmış.
Beni şaşırtmadı.
İnternette bir kutuyu tıklayarak Fethullah Gülen’i liste başı yapmanın içten içe bir tutsaklık yansıttığını düşündüm; saygının sevginin tutsaklığa dönüştüğü o noktayı iyi tanıdığımı anladım.
Ama Atatürk’e, ama Lenin’e, ama Deniz Gezmiş’e, ama Adnan Menderes’e, ama Müslüm Gürses’e, ama Fatih Terim’e...
Bu ülkede, şu ya da bu düzeyde, kişilik kültüne tapınmaktan payını almış herkes için tanıdık bir duygu bu.
Fethullah Gülen’i liste başı yapma çabasının, diyelim ki Time dergisinin anketine katılıp Atatürk’ü “gelmiş geçmiş en büyük lider” seçtirme çabasından sahi ne farkı var?
Bir farkı varsa belki, onu da Fethullah Gülen’in ağzından, dünkü Zaman’da okudum:
“İnsan başkalarının ‘birinci, ikinci, üçüncü...’ demesiyle birinci, ikinci, üçüncü olmaz; fakat, eğer bazı çevreler, bir insanı yerden yere vuruyor ve onu sürekli sıfırlıyorlarsa, işte o zaman onu belli numaralara yerleştirmeye kadirşinaslık nazarıyla bakılabilir.”

Bu cümle üzerine çok düşündüm; içindeki derin incinmişlik duygusunu sanırım anlayabildim ve saygı duydum.

Dileğim, ne Fethullah Gülen’i ne de bir başkasını sevenlerin, kadirşinaslık adına bile olsa, sevdikleri şahsı belli numaralara yerleştirme yarışına girmesine gerek kalmayacak bir Türkiye’de yaşamak.

Fethullah Gülen dahil herkesin rahatça yaşayacağı bir Türkiye’den söz ediyorum.  

27.06.2008

Askerlik, savaşmanın mesleğidir.

Savaş da, bir ‘yabancı’ ülkeye karşı yapılır.

Bu nedenle, böyle olmayanını

ayırt edebilmek için ‘iç’ savaş gibi

terimler kullanıyoruz.

Birkaç zamandır kamuoyunun ilgisini üzerinde toplayan ‘Destek Planı’ ya da tam adıyla söyleyecek olursak, ‘Bilgi Destek Faaliyeti Eylem Planı’, Türkiye’de ordunun dikkatinin büyük kısmının ‘dış’a, bir veya birkaç ‘yabancı ülke’ye dönük olmadığını, ‘İç’e, Türkiye toplumunun kendisine dönük olduğunu ve ‘yönetme’ sorunsalı üzerinde odaklandığını gösteriyor.

Dünyada orduların ‘yönetme’ sorunsalına tamamen uzak, yabancı kaldığını söyleyemeyiz. Yakın tarih, ‘medeni’ sayılan ülkelerde değil ama geri kalmış dünyanın birçok ülkesinde askerî darbe örnekleriyle dolu. Latin Amerika askerî darbenin neredeyse ‘kronik’ bir olay haline gelmesiyle tanınan bir bölgeydi (ama artık orada da, yıllardan beri, yeni bir darbe olmuyor).

Gene de, ülkesini her durumda,

‘hazerde ve seferde’ yönetme

fikrini değişmez bir fikir olarak

zihnine yerleştirmiş, bundan bir

an vazgeçmemeye kararlı ve

kendine ait saydığı bu ‘Hak’kı hiç

kimse ile paylaşmama konusunda

da dediği dedik bir ordu bulmak

zordur. Ulus-devletin ordu eliyle

kurulduğu erken örnekler

Almanya ve Japonya; buralarda

uzun zaman ordu kendini önemli

siyasi kararların biricik sahibi gibi

gördü

(ve bunun sonucunda

ülkesini yıkıma ve felakete sürükledi).

Uzun zamandan beri her iki

ülkede de ordu medeni ülkelerde

gördüğümüz işbölümü içinde

kendisine tanınan yere döndü.

Bundan bir şikâyeti yok ve ülkeyi yöneten sivillerin hizmetinde

görevini yapıyor.

Onlardan sonra başka toplumlarda da ordunun benzer bir rol oynamaya hevesli olabildiğini gördük.

Pakistan ve Myanmar hemen aklımıza gelecek örneklerden.

Herhalde ikisinin de herhangi birine bir ‘model’ gibi görüneceğini düşünemeyiz.

Türkiye’de askerin her zaman dünya demokrasilerinde yadırganan bir ağırlığı olmuştur. Bu ağırlık demokrasilerde yadırgansa da Türkiye’de alışıldığı için sivil siyasi kadroların pek fazla itiraz etmeden benimsediği bir şey haline gelmiştir.

Ama zaten Anayasa’daki ‘Milli Güvenlik Kurulu’ gibi kurumlar, bu ağırlığı kurumlaştırmıştır.

Öyleyse, daha ne? Nedir yetmeyen? Sözkonusu belgede geçen şu ibarelerin anlamı ve gereği nasıl açıklanır?

‘Kamuoyunun TSK’nın hassasiyet gösterdiği konularda kendi çizgisine getirmek, TSK hakkında yanlış fikirlerin gelişmesine mani olmak...’

‘TSK’nın milli değerlere gerçek anlamda sahip çıktığı mutlaka gösterilecektir...’ ‘TSK’nın çağdaşlaşmanın, bilimsel ve toplumsal gelişmenin öncüsü olduğu, demokratik değerleri çağdaş düzeyde yaşatan bir kurum olduğu, gelişmiş toplumların ordularının seviyesinde bulunduğu, topluma öncü olma konumunu sürdürdüğü... halk tarafından en fazla desteklenen kurum olduğu...’

‘...müzeler...

TSK’nın tarihini yansıtan ve diğer ordulardan farkını ortaya koyan...’

‘TSK görüşlerinin kamuoyuna ve ülke yönetiminde etkin olan kişi ve kurumlara iletilmesi temin edilecektir...’

Böyle akıp gidiyor. Bu satırlarda ‘biz yöneteceğiz’, ‘kamuoyunu kendi çizgimize getireceğiz’, ‘toplumun öncüsü biz olacağız’ iddia ve uğraşlarının yanı sıra ve onlarla eşit ağırlıkta, ‘Bu konum elden gidiyor mu?’ kaygısı da kendini hissettiriyor. Zaten bütün bu ‘yapacağız-edeceğiz’ faslı da o kaygının sonucu. Kaygının büsbütün yersiz olduğu da ileri sürülemez doğrusu.

Çünkü bir ordu kalkıp da ‘Toplumun öncüsü benim’ diyorsa, bu dünyada aklı başında, siyasetten ve sosyolojiden anlayan herkes öyle bir toplumun pek matah bir toplum olmadığını anlar. Bir ordu tutmuş ‘bilimsel gelişmenin öncüsü benim’ iddiasında bulunmuşsa, kimse o toplumun bilimine saygıyla bakmaz. Türkiye, doğrudur, uzun zaman bu gibi yargıların epeyce geçerli sayılacağı bir toplum olarak yaşadı. Bir toplumdan çok bir ‘kışla’ karakteri sergiledi. Ama neyse ki bu durum artık değişiyor, toplum kışla olmaktan çıkıp toplum olmaya başlıyor. Şüphesiz ki yaşanmış olan tarihin etkileri bugün dahi hissediliyor; hissedildiği içindir ki insanlar oturup böyle raporlar, böyle belgeler çıkarabiliyor ortaya. ‘Şu şu şu işleri şöyle şöyle yaparsak eski konumumuzu koruyabiliriz’ diyorlar. Diyorlar ama, yukarıda söylediğim gibi, bir yandan da kaygıdan geçilmiyor.

Dikkat neredeyse tamamen ‘içeriye’, iç siyasete dönük, demiştim. Bunu yapan da bu kaygı.

‘Düşman’ kavramı bile bu bağlama göre tanımlanmış belli ki. ‘TSK karşıtı fikir ve eylemleri ile bilinen sanatçı ve yazarların yıpratılması hedef alınacaktır’ diye bir cümle okuyorum. Hepsinin içinde sanırım en korkuncu da bu.

Kastedilen şeyin örneklerini hiç bilmiyoruz, hiç görmedik demek mümkün mü? Bir zamanın ‘andıç’ hikâyesi işte buydu. Bugünlerde de resmî toplantı yapıp ‘Soros’tan para alıyor’ demek, medyadaki uşaklara bu yolda yazı yazdırmak, kimin kiminle bağlantılı olduğuna dair deli saçması şemalar yayımlatmak, iki günde bir rastladığımız olaylar. Tabii o yukarıdaki cümlenin yakınlarında ‘Kanaat önderlerinin faaliyetlerinin maliyetleri doğrudan veya dolaylı olarak karşılanmasına ihtiyaç vardır’ cümlesini de görüyoruz. Böyle bir ihtiyacın varlığından bizim de şüphemiz yoktu.

Demokrasilerde ‘yönetim’ orduya verilmiş bir iş değildir. Bu gibi yöntemlerle kamuoyunu şartlandırıp toplumda sultanızı sürerek, bir kere ‘ordu’ olmaktan çıkarsınız. Kendi toplumu içinde onu bunu yıpratmayı hedef alan bir ‘ordu’ düşünülebilir bir şey mi? Bunların geçerli ve yürürlükte olduğu bir ülke hakkında bir ‘Demokrasi’ olduğunu söylemek mümkün mü?

‘Hedef kitle olarak tanımlanan siyasi ve etnik gruplarda ayrışmayı desteklemek ve birliği bozmak maksadıyla bu grup içindeki bazı kişilerle iletişim kurulacak, hedef kitlenin gücü azaltılarak TSK’yı yıpratma çabaları etkisiz kılınacaktır.’ Şu cümlenin anlattığı faaliyet tipini kendi ülkesindeki gruplara, kendi halkının oylarıyla seçtiği politikacılara vb. uygulamaya hazırlanan bir ‘ordu’ normal insan havsalasına sığar mı?

Nedir bu paranoya?

‘TSK’yı yıpratma çabaları’ diye karşımıza çıkan temcit pilavı nelerden oluşuyor?

Yani, TSK içinde birileri böyle

çalışmalar ısmarlıyor, birileri de şu

satırlarda havası az çok anlaşılan

çalışmalar yapıyor, bunlar hepsi normal, olması gereken şeyler.

Öyle mi? Ama ‘böyle şey olur mu?

Bir ülkede ordu denilen kurum böyle işler yapar mı?’

dediğinizde Kurumu yıpratmaya çalışan bir ‘ordu düşmanı’ olacaksınız.

Değil mi?

Öyle.

Söylenen aynen bu. İnsanları

böyle bir şeye inandırmanın yolu

da, olsa olsa, ‘silah zoru’

dediğimiz nesnedir.

28.06.2008

Solculuk, taa Mustafa Kemal’in “sahte komünist parti” açtırmasından bu yana “devlet ve devlet yanlıları” tarafından hep kirletilmiştir.

Ciddi bir felsefi sisteme dayanan bu görüş, felsefi içeriğinden boşaltılmış, Marxism’in öğrenilmesi yasaklanmış ve sadece politika alanında kullanılan içi boş bir kavrama dönüştürülmüştür.

Bu anlamda, dinle solculuğun kaderi aynıdır.

Çünkü aynı oyun “dine” karşı da oynanmıştır.

Tasavvuftan, felsefi değerlerinden koparılan “din” de bu ülkede sadece “şekil” şartlarına indirgenmiş, özünden ve ahlâkından uzaklaştırılmış, politik bir silah haline getirilmiştir.

Tasavvufla Marxism arasındaki “tekliğe” dayalı benzerliği tartışabilecek bir solcuyla dindar bulmakta çekeceğimiz zorluk bile bu iki kavramın nasıl zihinlerde yer bulmasının engellendiğini bize gösterir.

Kabaca ifade edersek, Marxism, bütün evrenin “atomlardan” yapıldığını söyler.

Her varlığın özü tekdir ve aynıdır.
Tasavvuf ise tüm kâinatı “tanrının” yansıması olarak görür.

Onun bakış açısına göre de hepimiz aynı ortak “kudretin” parçasıyızdır.
Biri “atom” der, biri “tanrı” ama ikisi de kâinatın ve hayatın tek bir “kaynaktan” çıktığına inanır.

Sonra ikisinin yolları ayrılır ve hayatın mekanizmasını kendilerine göre açıklarlar.

Marxism, hayatın nasıl değiştiğini merak eder.

Solculuk, bu anlamda bir “değişim bilimi” olma iddiasındadır.
Biraz “basitleştirilmiş” bir anlatımı tercih ederek söylersek, Marxism’e göre hayatımızı değiştiren “üretirken kullandığımız aletlerdir.”

Üretim aracının kağnı olduğu bir hayatla, insanların üretimlerini buharlı makinelerle yaptıkları bir hayat birbirinden çok farklıdır.
Toplumun yapısı ve “sınıflar” kullanılan aletlere göre değişir.

Hayat da bu yüzden sürekli değişir.

Çünkü kullandığımız aletleri sürekli geliştiririz.

Bu aletlere kimin “sahip” olacağı konusundaki çatışmalar, toplumsal hareketliliği sağlar.

Sol felsefe, değişimin özünü açıklamaya uğraşırken, sol politika “aletlerin” mülkiyeti konusunda “mülksüzleri” tutarak tavır alır.
Çünkü mülk sahipleri, sahip oldukları avantajları kaybetmek istemediklerinden durumun “muhafaza” edilmesini sağlamaya uğraşırlar, “mülksüzler” ise ezilmekten kurtulmak için şartların değişmesini zorlarlar.

Marxism, sonunda “mülkün”, “sınıfın” ve “devletin” olmadığı bir yapının oluşacağını öngörür.

Eğer siz hayata ve politikaya böyle bakmazsanız, değişimin nasıl ve ne yöne doğru olduğunu anlamaya uğraşmazsanız, bugün kullandığınız aletlerin hayatı nasıl değiştirdiğine dair bir fikre sahip olmazsanız, “işçi sınıfının” ortadan kalkmasının “mülk” kavramını nasıl etkileyeceğini hiç düşünmezseniz, solculuğu “kabalaştırır” ve zavallılaştırırsınız.

Solculuğu, “bir şeye karşı olma” düzeyine indirgersiniz.

Bir partiye, bir örgüte, bir sınıfa karşı

olmak, “solcu” olmak için yeterlidir sizin için.

Her neye karşıysanız, ona olan “düşmanlığınızı” öylesine kimliğinizin parçası haline getirirsiniz ki, o “düşmanı” sonsuza kadar var olacak sanır ve o andaki politik duruşunuzun değişmemesini savunmaya, “tutuculaşmaya” başlarsınız.

Bugün birçok solcunun başına gelen budur.

Kendi kimliklerini “değişimle” değil de, bir “düşmanla” tarif etmeleri, onları düşmanlarıyla birlikte var oldukları “sistemin” tutucu bir parçası haline getirmiştir.

Felsefesiz bir politikanın esirleri olmuşlardır.

Benzer bir talihsizlik dindarların da başına gelmiştir.

Onlar da, parçası oldukları “özle” olan o kutsal ilişkilerini unutup, varlıklarını “düşmanlarıyla” tarif eder hale gelmişlerdir.

Hep birlikte parçası olduğumuz o “kudretle” kuracakları ilişki, o kudrete duyacakları sevgi ve o kudretin bu dünyadaki “diğer” yansımalarına gösterecekleri merhamet ve dostluk değil, “düşmana” karşı duyulan öfke ve hiddet onların kimliği haline gelmiştir.
Dinin sadece inançtan ibaret olmadığını, bunun bir de “düşünce” yanı olduğunu tümden unutmuşlardır.

Konuşun Müslümanlarla, çoğu size tanrının şiddetini ve cezalandırma gücünü anlatacaktır, kendisine benzemeyene karşı hissettiği “kuşkuyu ve kızgınlığı” anlatacaktır.
İnsanın “kaderinin” değişmek ve daima “mükemmele” doğru ilerlemek olduğunu çoktan aklından çıkardığını gösterecektir.

Aynı o “felsefesiz” solcular gibi yaşadığı “anın” içinde donacak, insanın ve hayatın değişmesinin ilahi bir emir olduğunu hiç anlamayacaktır.
Solculuk da, din de, “felsefesinden” koptuğunda, “özünden” ayrıldığında varabileceği tek nokta, “siyasetin” içinde öfkeyle dolu bir yandaş olmaktır.

İkisi de hayatı anlayamaz.
Değişimi anlayamaz.
Sanırım, bugün Türkiye bu “kabalaşmayı” yaşıyor.
Solcuların ve dindarların büyük bir çoğunluğu, kendilerini bir “siyasi partinin” yandaşı ve karşıtı olarak tarif ediyor.

İki zihniyet için de çok önemli olan adalet duygusunu yitirmişler.
Dinin de solculuğun da içi boşalıyor, yalınkatlaşıyor.

Ve, bu iki kesim de hayatın özünü tam kavrayamıyor.
Birine göre “değişimin,” diğerine göre “kaderin” önünde engel olarak duran egemen güçlerin kimliğini merak etmiyor.

Ben Türkiye’nin bu “zihinsel” sığlığı aşmak zorunda olduğuna inanıyorum.
Gerçek solculara ve gerçek dindarlara ihtiyacımız var bizim.

Yoksa sahteleri boğup öldürecek bu ülkeyi.

28.06.2008